Đuốc thiêng trăm năm tri ân di sản Fidel Castro và mối quan hệ hữu nghị đặc biệt Việt Nam - Cuba

Đêm 27 tháng 5 năm 1953 trên những bậc thềm cổ kính của Đại học Havana, hàng ngàn ngọn đuốc đã được thắp lên để tham gia vào một cuộc giễu hành kỷ niệm một trăm năm ngày sinh của Anh hùng dân tộc Cuba José Martí. Ở một nửa bán cầu khác, từ bến cảng Nhà Rồng đến chiến khu Cốc Bó, những ngọn lửa cách mạng do Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp khơi nguồn và dẫn dắt chưa từng tắt. Dù Chủ tịch Hồ Chí Minh và Tổng tư lệnh Fidel Castro không có cơ hội gặp gỡ trực tiếp ngoài đời thực, những bậc hiền tài kiệt xuất ấy vẫn hội ngộ ở đỉnh cao của tư tưởng, ý chí sắt đá và khát vọng giải phóng dân tộc. Hành trình lịch sử thiêng liêng ấy không chỉ định hình nên vận mệnh của hai quốc gia Việt Nam và Cuba, mà còn tạc vào thời gian một khúc tráng ca cao đẹp về tình đoàn kết quốc tế trong sáng, thủy chung, để lại cho thế hệ hôm nay và mai sau một niềm tự hào vô bờ bến.

 

Từ cội nguồn tư tưởng đến tầm nhìn thời đại

Sự tương đồng kỳ diệu giữa Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhà lãnh đạo Fidel Castro bắt nguồn từ việc các ông biết chắt lọc và phát triển những giá trị tinh túy từ truyền thống lịch sử của dân tộc mình, kết hợp nhuần nhuyễn với chủ nghĩa Mác - Lênin. Đối với Fidel, José Martí không chỉ là một nhà văn hóa lớn, mà là một nhà chính trị lỗi lạc với tư tưởng độc lập dân tộc và tinh thần chống đế quốc triệt để. Fidel đã kiên quyết bảo vệ và làm sống dậy di sản của Martí ngay giữa lòng một chế độ đầy rẫy sự bất công, biến tư tưởng ấy thành ngọn cờ tập hợp các thế hệ thanh niên yêu nước.

Tương tự như vậy, tại phương Đông, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tìm thấy con đường cứu nước và phương pháp đấu tranh quân sự, chính trị đúng đắn bằng cách kết hợp truyền thống yêu nước nồng nàn của dân tộc Việt Nam với tinh hoa lý luận thời đại. Các bậc tiền bối đều thấu triệt một chân lý lớn: con đường cách mạng chân chính không thể rập khuôn từ bất kỳ sách vở ngoại lai nào, mà phải bám rễ sâu chắc vào thực tiễn lịch sử, văn hóa và hồn cốt của nhân dân mình. Sức mạnh nội sinh ấy chính là chiếc la bàn vững chắc giúp hai dân tộc vượt qua mọi giông bão, biến những điều không thể thành có thể, khẳng định quyền tự quyết thiêng liêng của các dân tộc thuộc địa trên trường quốc tế.

Nền tảng văn hóa và giáo dục trong sự nghiệp cách mạng

Thấu triệt quan điểm một dân tộc dốt là một dân tộc yếu, cả Chủ tịch Hồ Chí Minh và Fidel Castro đều đặt giáo dục và văn hóa vào vị trí chiến lược hàng đầu ngay sau khi giành được chính quyền. Với Fidel, chiến dịch xóa mù chữ năm 1960 với hàng vạn giáo viên tình nguyện lên các vùng núi cao không chỉ đơn thuần là dạy chữ, mà là một cuộc vận động lớn nhằm đưa ánh sáng tri thức đến với nhân dân ở những vùng sâu vùng xa. Các doanh trại quân sự của chế độ cũ được chuyển đổi thành trường học, biến đất nước thành một cộng đồng của những người đọc sách và ham học hỏi.

Fidel luôn dành sự trân trọng đặc biệt cho các giá trị nghệ thuật và trí tuệ của nhân dân lao động. Ông khẳng định rằng quần chúng hoàn toàn có quyền và năng lực tiếp cận những đỉnh cao văn hóa nếu được trao công cụ phù hợp. Trong quan niệm của ông, chất lượng cuộc sống không thể chỉ đo đếm bằng những con số vật chất khô khan, mà phải được nuôi dưỡng bằng những giá trị tinh thần phong phú. Câu nói nổi tiếng của ông – "Không có cuộc cách mạng nào không là con đẻ của văn hóa và tư tưởng" – phản ánh một tầm nhìn sâu sắc, tương đồng với tư tưởng "văn hóa soi đường cho quốc dân đi" của Chủ tịch Hồ Chí Minh, khẳng định rằng để một chế độ đứng vững trước mọi sóng gió, nó buộc phải bám rễ vững chắc trong đời sống tinh thần và đạo đức của xã hội.

Mối quan hệ đặc biệt son sắt và thủy chung

Mối quan hệ đặc biệt giữa Việt Nam và Cuba là biểu tượng sáng ngời của chủ nghĩa quốc tế vô sản, một tình cảm son sắt, thủy chung hiếm có trong lịch sử quan hệ quốc tế. Là quốc gia Mỹ Latinh đầu tiên thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và đi đầu trong việc công nhận Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, Cuba luôn dành cho nhân dân ta sự ủng hộ toàn diện, chí tình và vô điều kiện.

Người dân Việt Nam luôn ghi nhớ sự giúp đỡ chí tình chí nghĩa của nhân dân Cuba trong chiến tranh cũng như hoà bình kiến thiết đất nước. 

Lịch sử mãi khắc ghi chuyến thăm lịch sử vào tháng 9 năm 1973 của Tổng tư lệnh Fidel Castro. Giữa lúc chiến sự tại Quảng Trị còn vô cùng ác liệt và khói lửa chưa tan, ông đã dũng cảm vượt vĩ tuyến 17 để trực tiếp đến thăm vùng đất mới giải phóng. Hình ảnh vị lãnh đạo Cuba đội mũ cối, hiên ngang đứng bên cạnh các tướng lĩnh và chiến sĩ quân đội ta tại Cao điểm 241 đã trở thành nguồn động viên tinh thần vô giá. Tuyên bố đanh thép của ông tại Quảng trường Havana năm 1966 rằng "Vì nhân dân Việt Nam, Cuba sẵn sàng hiến dâng cả máu của mình" không chỉ là một lời hứa chính trị, mà đã được kiểm chứng bằng những hành động xả thân, từ sự hỗ trợ vũ khí, chuyên gia cho đến tình cảm ruột thịt dành cho những người đồng chí phương xa. Dưới sự chỉ đạo sát sao của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong công tác đối ngoại nhân dân và quốc phòng, tình cảm ấy đã đơm hoa kết trái, trở thành tài sản vô giá của hai dân tộc.

Khúc tráng ca quốc tế và bản lĩnh thời đại

Tinh thần quốc tế cao cả ấy không chỉ giới hạn trong quan hệ song phương, mà còn tỏa sáng rực rỡ trên bình diện toàn cầu. Trên chiến trường Angola xa xôi, những người con ưu tú của Cuba đã sát cánh cùng nhân dân châu Phi đập tan chế độ phân biệt chủng tộc Apartheid tàn bạo. Bằng tầm nhìn chiến lược sắc bén và khả năng chỉ đạo nhạy bén từ sở chỉ huy tại Havana, Fidel Castro đã góp phần tạo nên bước ngoặt lịch sử tại trận Cuito Cuanavale – chiến thắng vang dội được Nelson Mandela ca ngợi là đòn quyết định mở đường cho nền độc lập của Namibia và giải phóng toàn bộ khu vực.

Nhiều Hội thảo, Toạ đàm khoa học được diễn ra tại Việt Nam trong dịp kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Tổng tư lệnh Fidel Castro Ruz (13/8/1926 - 13/6/2026)

Khi hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ vào đầu thập niên 1990, Cuba bước vào "Thời kỳ đặc biệt" với muôn vàn khó khăn ngặt nghèo về kinh tế do lệnh cấm vận siết chặt. Giữa thử thách khắc nghiệt ấy, bản lĩnh của Fidel lại càng ngời sáng. Tại đại hội văn nghệ sĩ năm 1993, ông đưa ra một quyết định đầy tầm nhìn: "Văn hóa là điều đầu tiên phải được cứu". Chính trong những năm tháng gian khó ấy, các mô hình nhân văn như dự án nghệ thuật thiếu nhi cộng đồng đã ra đời và phát triển bền bỉ bằng tình yêu nghệ thuật, minh chứng cho sức sống mãnh liệt của một quốc gia biết lấy văn hóa làm thanh kiếm và chiếc lá chắn bảo vệ phẩm giá con người.

Tiếp nỗi những giá trị lịch sử

Toàn bộ những mạch nguồn tư tưởng vĩ đại, những bài học lịch sử xương máu cùng tình hữu nghị keo sơn nói trên đã được đúc kết, phân tích và hệ thống hóa trong hai ấn phẩm do nhà báo Vương Xuân Nguyên thực hiện, được Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật ấn hành đúng dịp kỷ niệm một trăm năm ngày sinh của Tổng tư lệnh Fidel Castro. Các công trình này cung cấp thêm những tư liệu lịch sử xác thực nhằm góp phần làm sáng rõ hơn tầm vóc thời đại của vị lãnh tụ Cuba kính yêu.

Thông qua tác phẩm “Fidel Castro Ruz: Từ tuổi thơ đến huyền thoại”, quá trình tập hợp tư liệu phản ánh nhân vật lịch sử Fidel Castro qua những lời kể và trích dẫn phỏng vấn báo chí sắc bén trong suốt cuộc đời hoạt động. Chân dung và tầm vóc của vị lãnh tụ được phác họa qua 5 tố chất cốt lõi gắn liền với tên tuổi ông: (1) Fidelidad: Lòng trung thành tuyệt đối và sự kiên định son sắt với lý tưởng cách mạng; (2) Internacionalismo: Chủ nghĩa quốc tế trong sáng và sự gắn kết vận mệnh với nhân loại; (3) Dignidad: Phẩm giá con người và bản lĩnh thép trước mọi cường quyền; Educación: Tầm nhìn tri thức, y tế nhân văn và phát triển con người bền vững; Líder: Vị lãnh tụ thiên tài, Tổng tư lệnh kiệt xuất của cách mạng.

Song hành cùng tác phẩm đó, ấn phẩm thứ hai mang tên “Fidel Castro Ruz - Cuba trong trái tim nhân dân Việt Nam” tiếp tục lưu trữ những tư liệu về hình ảnh Fidel là người bạn lớn thủy chung của nhân dân Việt Nam, cùng Chủ tịch Hồ Chí Minh và anh hùng dân tộc Cuba José Martí đặt nền móng vững chắc cho mối quan hệ hữu nghị đặc biệt giữa hai nước. Hai ấn phẩm ghi nhận thông điệp rằng Fidel Castro không chỉ là nhà cách mạng lỗi lạc của Cuba mà còn là chiến sĩ cộng sản quốc tế có tầm ảnh hưởng sâu rộng đối với các phong trào giải phóng dân tộc tại châu Mỹ Latinh, châu Phi và Phong trào Không liên kết, trở thành biểu tượng cho cuộc đấu tranh vì hòa bình, tự do và công lý.

Giá trị của các công trình nghiên cứu và tài liệu lịch sử này cũng nhận được sự ghi nhận từ phía ngoại giao Cuba. Trong bức thư và ý kiến trao đổi về ấn phẩm, Đại sứ đặc mệnh toàn quyền nước Cộng hòa Cuba tại Việt Nam Rogelio Polanco Fuentes nhấn mạnh đây là những tư liệu quý giá về tình anh em lịch sử, kiên định và mẫu mực gắn kết hai dân tộc. Dù cách xa về địa lý, Việt Nam và Cuba đã vun đắp một mối quan hệ được xây dựng trên những nguyên tắc chung và tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau, được kết tinh trong nhận định lịch sử rằng Cuba là một Việt Nam ở phía bên kia bán cầu.

Ca khúc "Nghĩa tình Việt Nam - Cuba", một sáng tác mới của NSƯT Hương Giang phổ thơ Vương Xuân Nguyên. 

Quá trình tổng hợp tư liệu trong các ấn phẩm đã phần nào đóng góp vào việc tri ân sự nghiệp cách mạng của Tổng tư lệnh Fidel Castro, phác họa tầm nhìn chiến lược, phẩm chất con người và tình cảm sâu sắc của ông đối với đất nước của Chủ tịch Hồ Chí Minh, qua đó góp phần chuyển tải đến các thế hệ những giá trị hữu nghị và hợp tác truyền thống.

Khát vọng vươn lên và lòng kính trọng từ thế hệ hôm nay

Bước sang thời kỳ đổi mới và hội nhập, mối quan hệ thủy chung ấy tiếp tục được kế thừa và vun đắp bằng những hình thức hợp tác thiết thực. Khi đại dịch toàn cầu bùng phát và việc tiếp cận y tế trở thành bài toán khó cho nhiều quốc gia, những chuyến bay chở vắc-xin do chính các nhà khoa học Cuba nghiên cứu đã vượt nửa vòng trái đất để đến với Việt Nam, hiện thực hóa triết lý sẻ chia những gì mình có chứ không giữ lại phần dư thừa.

Nhìn lại chặng đường lịch sử hào hùng đã qua, thế hệ trẻ hôm nay cúi đầu tưởng nhớ và bày tỏ lòng kính trọng sâu sắc nhất đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng, Chủ tịch Fidel Castro cùng các bậc tiền nhân. Những di sản tinh thần vô giá mà các vị lãnh tụ để lại vượt qua mọi giới hạn của không gian và thời gian. Trong bối cảnh thế giới đương đại đầy biến động, việc ôn lại truyền thống lịch sử và giáo dục tư tưởng cách mạng thông qua các ấn phẩm do Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Sự thật ấn hành không chỉ là sự tri ân quá khứ, mà còn là bệ phóng vững chắc để củng cố bản lĩnh chính trị, bồi đắp lòng yêu nước và khát vọng cống hiến. Việt Nam và Cuba sẽ mãi mãi sát cánh bên nhau như những người đồng chí anh em trước sau như một, kiên định viết tiếp khát vọng xây dựng một thế giới hòa bình, công bằng và phát triển thịnh vượng.